Dialogu i ri, problemet e vjetra
Dialogu i ri, problemet e vjetra
26/07/2021
MarrĂ«dhĂ«niet ndĂ«rmjet KosovĂ«s dhe SerbisĂ« janĂ« ende rrĂ«mujĂ«. VĂ«mendja e privilegjuar ndĂ«rkombĂ«tare dhe perspektivat e mira pĂ«r anĂ«tarĂ«sim nĂ« BE kanĂ« bĂ«rĂ« pak punĂ« pĂ«r ta inkurajuar udhĂ«heqjen e KosovĂ«s dhe tĂ« SerbisĂ« pĂ«r tâi zgjidhur grindjet e tyre. JavĂ«n e kaluar, Presidenti i SerbisĂ«, Aleksandar Vuçiq, dhe Kryeministri i KosovĂ«s, Albin Kurti, u shkuan nĂ« Bruksel pĂ«r ta vazhduar dialogun njĂ« dekadĂ« tĂ« gjatĂ«, tĂ« lehtĂ«suar nga BE-ja. KĂ«saj radhe, qĂ«llimi Ă«shtĂ« tĂ« arrihet njĂ« numĂ«r i marrĂ«veshjeve tĂ« veçanta qĂ« do tĂ« bĂ«hen substanca e njĂ« marrĂ«veshjeje gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se, ligjĂ«risht e detyrueshme, e cila do tâi mundĂ«sojĂ« SerbisĂ« qĂ« ta mbyllĂ« Kapitullin 35 dhe tâi ofrojĂ« KosovĂ«s njĂ« rrugĂ« mĂ« tĂ« qartĂ« drejt integrimit nĂ« BE dhe potencialisht ta sigurojĂ« njohjen nga pesĂ« shtetet e BE-sĂ« qĂ« nuk e njohin KosovĂ«n.
PĂ«rkundĂ«r nismave tĂ« shumta tĂ« BE-sĂ« dhe tĂ« SHBA-sĂ« gjatĂ« 20 vjetĂ«ve tĂ« fundit, udhĂ«heqĂ«sit serbĂ« dhe kosovarĂ« arritĂ«n ta shmangin njĂ« marrĂ«veshje pĂ«rfundimtare pĂ«r paqe. Edhe pse u pajtuan tâi zgjidhnin njĂ« sĂ«rĂ« problemesh konkrete, ata ngurruan ta pĂ«rfundonin konfliktin dhe shpesh e pĂ«rdornin atĂ« pĂ«r tĂ« fituar vota dhe popullaritet nĂ« shtĂ«pi. UdhĂ«heqĂ«sit politikĂ« nĂ« KosovĂ« dhe Serbi vazhdojnĂ« tâi hedhin pretendimet e tyre pĂ«r pushtet dhe reputacion nĂ« patriotizĂ«m, nacionalizĂ«m dhe rivalitet etnik, duke kontribuar nĂ« copĂ«timin shoqĂ«ror dhe politik dhe duke i dĂ«mtuar pĂ«rpjekjet ndĂ«rkombĂ«tare pĂ«r pĂ«rparim. Tensionet e brendshme politike synojnĂ« tĂ« shfaqen sa herĂ« qĂ« arrihet njĂ« kompromis nĂ« dialogun e Brukselit, kryesisht i bazuar nĂ« argumentin e shtrembĂ«ruar se janĂ« duke u shitur interesat kombĂ«tare. TĂ« dytĂ«, Albin Kurti i KosovĂ«s, dhe Aleksandar Vuçiqi i SerbisĂ«, i akuzuan paraardhĂ«sit e tyre pĂ«r tradhti tĂ« interesave kombĂ«tare sa herĂ« qĂ« nĂ« Bruksel arrihej njĂ« marrĂ«veshje, qoftĂ« edhe e parĂ«ndĂ«sishme. ParaardhĂ«sit e Kurtit dhe tĂ« Vuçiqit pĂ«rdorĂ«n argumente tĂ« ngjashme kundĂ«r paraardhĂ«sve tĂ« tyre, e kĂ«shtu me radhĂ«.
UdhĂ«heqĂ«sit politikĂ« nĂ« KosovĂ« dhe nĂ« Serbi vazhdojnĂ« ta pĂ«rforcojnĂ« trashĂ«giminĂ« etnike, tâi theksojnĂ« tĂ« kaluarat dhe legjendat âe lavdishmeâ dhe tâi shtypin ndryshimet nĂ« marrĂ«dhĂ«niet serbo-shqiptare brenda shoqĂ«rive tĂ« tyre, duke e krijuar kĂ«shtu njĂ« mjedis tĂ« pafavorshĂ«m pĂ«r njĂ« marrĂ«veshje pĂ«r paqe. Por udhĂ«heqĂ«sit politikĂ« nuk janĂ« vetĂ«m nĂ« pengimin e negociatave. NĂ« procesin e paqes pĂ«rfshihen mĂ« shumĂ« sesa dĂ«shirat e politikanĂ«ve. Edhe nĂ«se udhĂ«heqĂ«sit do ta parapĂ«lqenin njĂ« pĂ«rparim, duart e tyre mbeten tĂ« lidhura nga besimet mjaft konservatore tĂ« votuesve tĂ« tyre, mbĂ«shtetĂ«sve tĂ« partisĂ« dhe aktorĂ«ve tĂ« tjerĂ« â siç janĂ« bizneset kontroverse â qĂ« mund tĂ« kenĂ« interes nĂ« zgjatjen e konfliktit.
PĂ«r çudi, elitat e arsimuara, nga tĂ« cilat shumĂ« prisnin se do tâi largonin shoqĂ«ritĂ« e tyre nga konflikti, shpesh janĂ« nĂ« ballĂ« tĂ« tij. Dhe ata nĂ« pakicĂ« qĂ« i parapĂ«lqejnĂ« kompromiset shpesh trajtohen me pĂ«rbuzje pĂ«r âtradhtiâ tĂ« çështjes kombĂ«tare. MarrĂ«dhĂ«niet KosovĂ« â Serbi karakterizohen nga keqkuptimet dhe keqperceptimet fundamentale, kĂ«shtu qĂ« njĂ« kompromis politik nuk Ă«shtĂ« i mundur nĂ« çdo kohĂ«.
MegjithatĂ«, lajmi i mirĂ« Ă«shtĂ« se udhĂ«heqĂ«sit e KosovĂ«s dhe tĂ« SerbisĂ« mbeten tĂ« pĂ«rkushtuar pĂ«r tâi adresuar grindjet e tyre vetĂ«m pĂ«rmes dialogut, duke i pĂ«rjashtuar mjetet e dhunshme. Ndryshe nga dialogu i vjetĂ«r i Brukselit, ku shumica e marrĂ«veshjeve u arritĂ«n dhe u zbatuan nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pavarur nga njĂ«ra-tjetra, dialogu i ri udhĂ«hiqet nga parimi âasgjĂ« nuk Ă«shtĂ« rĂ«nĂ« dakord derisa gjithçka tĂ« bihet dakordâ, gjoja i sugjeruar nga lehtĂ«suesi i BE-sĂ«. ZyrtarĂ«t e PrishtinĂ«s dhe tĂ« Beogradit me kĂ«naqĂ«si e pranuan kĂ«tĂ« parim, pĂ«r arsye tĂ« volitshme. Ky parim mund tâu shĂ«rbejĂ« zyrtarĂ«ve serbĂ« dhe kosovarĂ« pĂ«r tâi zgjatur negociatat pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« pacaktuar. Ata me siguri mund tĂ« jenĂ« bashkĂ«punues pĂ«r disa çështje duke e ditur se mund ta dĂ«mtojnĂ« procesin mĂ« vonĂ« duke mos u pajtuar pĂ«r njĂ« çështje tjetĂ«r, qoftĂ« edhe tĂ« parĂ«ndĂ«sishme. Parimi nuk ka reputacion tĂ« mirĂ« nĂ« negocimin e konflikteve âjo urgjenteâ, siç Ă«shtĂ« ky. PĂ«rveç kĂ«saj, lidhja e çështjeve humanitare, siç janĂ« personat e zhdukur, me agjendat politike nuk Ă«shtĂ« mjaft etike.
Beogradi dhe Prishtina u pajtuan tâi trajtonin tetĂ« fusha nĂ« dialogun e ri nĂ« vitin 2020: 1) personat e zhdukur dhe tĂ« zhvendosur, 2) bashkĂ«punimin ekonomik, 3) pretendimet e ndĂ«rsjella financiare dhe pronĂ«sore, 4) tĂ« drejtat e komunitetit serb tĂ« KosovĂ«s, 5) statusin e kishĂ«s ortodokse serbe, 6) marrĂ«dhĂ«niet e mira fqinjĂ«sore, 7) normalizimin e lidhjeve ajrore, hekurudhore dhe postare, dhe 8) kthimin e materialeve arkeologjike dhe etnologjike. Nuk Ă«shtĂ« e qartĂ« nĂ«se qeveria e re e KosovĂ«s synon ta negociojĂ« sĂ«rish kĂ«tĂ« listĂ«, ta refuzojĂ« atĂ«, apo nĂ«se ajo tashmĂ« Ă«shtĂ« pajtuar me tĂ« ashtu siç Ă«shtĂ«.
Kosova dhe Serbia kanë arritur mbi 20 marrëveshje prej vitit 2011 deri në vitin 2020, mbi 80 për qind e të cilave janë zbatuar. Pavarësisht nga mangësitë e tij, dialogu i Brukselit tregoi se dikush mund të bënte shumë për konfliktin edhe pa e zgjidhur atë. Mbi 20 marrëveshje në vetvete ishin arritje e vlefshme. Dështimi për ta zgjidhur mosmarrëveshjen mbi statusin nuk duhet ta zbehë rëndësinë e zgjidhjes së dhjetëra problemeve praktike, përfshirë dokumentet e udhëtimit, telekomunikimin, energjinë, tregtinë dhe integrimin e komunitetit serb. Që nga ajo kohë, mbi 127 mijë serbë të Kosovës kanë marrë letërnjoftime të Kosovës dhe 21 mijë të tjerë kanë marrë pasaporta të Kosovës.
Dialogu i vjetĂ«r i Brukselit bazohej nĂ« parimet e âkoncesioneve reciprokeâ dhe âzgjidhjeve me gjysmĂ« masĂ«â dhe i pĂ«rjashtonte diskutimet pĂ«r njohjen e KosovĂ«s nga Serbia. KĂ«to parime luajtĂ«n rol tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« ndryshimin e kalkulimeve dhe sjelljes sĂ« negociatorĂ«ve kosovarĂ« dhe serbĂ«. TĂ« dy palĂ«t i braktisĂ«n pozicionet e tyre radikale â asnjĂ« diskutim me âinstitucione tĂ« paligjshmeâ kundrejt âjo dialog pa njohjeâ, dhe u angazhuan nĂ« arritjen e zgjidhjeve qĂ« ishin tĂ« mundshme nĂ« atĂ« kohĂ«, duke prodhuar rezultate tĂ« dobishme, si âgjysmĂ« njohjaâ e letĂ«rnjoftimeve dhe targave tĂ« veturave. PĂ«rditĂ«simi i kĂ«tyre marrĂ«veshjeve nĂ« tĂ« ardhmen do tĂ« jetĂ« shumĂ« mĂ« i lehtĂ« sesa trajtimi i tyre nga zeroja. NjĂ« element i rĂ«ndĂ«sishĂ«m ishte se palĂ«t nuk ishin tĂ« motivuara pĂ«r tâu pĂ«rfshirĂ« nĂ« dialog thjesht nga presioni ndĂ«rkombĂ«tar, por kryesisht nga dĂ«shira qĂ« Serbia tĂ« pĂ«rparonte drejt BE-sĂ« dhe qĂ« Kosova ta integronte komunitetin e saj serb dhe tĂ« vendoste kontroll institucional mbi territorin e saj.
Edhe pse riinterpretimi i marrĂ«veshjeve vazhdon vite mĂ« vonĂ«, rezultatet duken tĂ« pakthyeshme. MegjithatĂ«, marrĂ«veshjet e pazbatuara â siç janĂ« Asociacioni / BashkĂ«sia dhe kadastri â ka tĂ« ngjarĂ« tĂ« mbeten tĂ« tilla, posaçërisht e para. AktorĂ« tĂ« ndryshĂ«m qeveritarĂ« dhe joqeveritarĂ« janĂ« tĂ« pĂ«rfshirĂ« nĂ« interpretimin dhe riinterpretimin e dispozitave tĂ« Asociacionit / BashkĂ«sisĂ«, duke e ekzagjeruar ose nĂ«nvlerĂ«suar atĂ« pĂ«r tĂ« cilĂ«n ishin pajtuar, shpesh duke krijuar mĂ« shumĂ« hutim sesa qartĂ«si. MosmarrĂ«veshja kryesore mbi Asociacionin / BashkĂ«sinĂ« nuk ka tĂ« bĂ«jĂ« me pĂ«rmbajtjen e saj, sepse ajo ka pak. BĂ«het fjalĂ« pĂ«r frikĂ« tĂ« fabrikuar, simbolizĂ«m dhe manipulim politik. Debati publik jo vetĂ«m qĂ« ka qenĂ« joefektiv, por ka qenĂ« edhe joproduktiv, duke e pĂ«rkeqĂ«suar atĂ« tĂ« cilĂ«n kĂ«rkonte ta pĂ«rmirĂ«sonte. MĂ« shumĂ« se gjithçka, debati mĂ« i dĂ«mshĂ«m sesa i dobishĂ«m e zbuloi dobĂ«sinĂ« dhe politizimin e shoqĂ«risĂ« civile.
âTerritoriâ dhe âçështjet e brendshmeâ janĂ« linjat e kuqe tĂ« deklaruara tĂ« PrishtinĂ«s nĂ« dialog. E para Ă«shtĂ« gjithashtu vija e kuqe e bashkĂ«sisĂ« ndĂ«rkombĂ«tare, por jo e dyta. NĂ« njĂ« letĂ«r drejtuar Presidentes sĂ« KosovĂ«s, Vjosa Osmani, Presidenti i SHBA-sĂ«, Joe Biden, shkroi se njĂ« marrĂ«veshje ndĂ«rmjet KosovĂ«s dhe SerbisĂ« duhet tĂ« âpĂ«rqendrohet nĂ« njohjen reciprokeâ, por qĂ« ky qĂ«llim do tĂ« kĂ«rkojĂ« âfleksibilitet dhe kompromise tĂ« vĂ«shtiraâ. ZyrtarĂ«t amerikanĂ« lĂ«nĂ« tĂ« kuptohet se âkompromisi i vĂ«shtirĂ«â ka tĂ« bĂ«jĂ« me Asociacionin / BashkĂ«sinĂ«. Por âdisa territoreâ duket se janĂ« çmimi i vetĂ«m pĂ«r tĂ« cilin Beogradi do ta njihte KosovĂ«n. Dhe shumĂ« ithtarĂ« tĂ« ndarjes besojnĂ« se pas asaj qĂ« ata i shohin si dialogĂ« tĂ« njĂ«pasnjĂ«shĂ«m tĂ« dĂ«shtuar, njĂ« komunitet i dĂ«shpĂ«ruar ndĂ«rkombĂ«tar mund tâi kthehet opsionit tĂ« kufirit.
Integrimi i serbĂ«ve nĂ« KosovĂ« ndoshta do tĂ« jetĂ« njĂ« pikĂ« kryesore e dialogut tĂ« Brukselit. Kur Kosova e shpalli pavarĂ«sinĂ«, serbĂ«t u bĂ«nĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pashmangshme pakicĂ« nĂ« shtetin e ri. Siç pritej, ata nuk po pĂ«rshtaten aq lehtĂ« me kĂ«tĂ« status tĂ« reduktuar. Pothuaj i parĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« qendĂ«r tĂ« shtetit tĂ« ri, Asociacioni / BashkĂ«sia do tâu siguronte serbĂ«ve njĂ« mundĂ«si pĂ«r tâi vĂ«nĂ« nĂ« veprim politikat preferenciale, sĂ« paku nĂ« periferi â nĂ« komunat nĂ« tĂ« cilat ata janĂ« shumicĂ«. Komuniteti serb nuk Ă«shtĂ« garues nĂ« politikĂ«n dhe pushtetin qendror. Ai Ă«shtĂ« mĂ« tepĂ«r njĂ« forcĂ« periferike, por njĂ« forcĂ« qĂ« ndonjĂ«herĂ« e bĂ«n ndikimin e saj tĂ« ndihet nĂ« qendĂ«r vetĂ«m pĂ«r shkak tĂ« mbĂ«shtetjes qĂ« e merr nga Beogradi.
Por Prishtina nuk duhet të ketë frikë nga ndihma e Beogradit për serbët e Kosovës, sepse ajo nuk është ndihmë me armë për kryengritje ose lëvizje secesioniste, por ndihmë për arsim, kujdes shëndetësor dhe programe sociale për një komunitet të vogël. Ndihma e tillë nuk është kërcënim për Kosovën.
Fakti që konflikti serbo-shqiptar gradualisht po bëhet për të drejtat është lajm i mirë. Serbët janë duke e treguar gatishmërinë e tyre për ta negociuar akomodimin e tyre në një shtet të cilin nuk e njohin. Prishtina duhet të përgjigjet. Në fund të fundit, çfarëdo të drejte që Prishtina ua jep serbëve, ajo po ua jep qytetarëve të vet. Një komunitet më i lumtur serb është i mirë për serbët dhe për Kosovën. Prishtina nuk duhet të frikësohet nga një komunitet serb më i fortë dhe i lumtur.
Mosmarrëveshja Kosovë-Serbi duket mjaft e vështirë, por jo e pa shpresë.
Seria e Op-Eds brenda Kolektivit të Kosovës
Opinionet e shprehura nĂ« kĂ«tĂ« seri tĂ« op-eds nuk pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« domosdoshmĂ«risht ato tĂ« Fondi Ballkanik peÌr Demokraci tĂ« Fondit Gjerman teÌ Marshallit neÌ SHBA (BTD), Agjencia Amerikane pĂ«r Zhvillim NdĂ«rkombĂ«tar (USAID) ose QeverisĂ« sĂ« SH.B.A.
Projekt mbështetet nga Fondi Ballkanik për Demokraci i Fondit Gjerman të Marshallit në SHBA dhe USAID.
